CVI 2016 - epiloog #cviov

De afgelopen dagen heb ik rondgelopen op de CVI conferentie voor Onderwijsvernieuwing en ICT. Een korte reflectie.

Een conferentie is zoveel meer dan een reeks verhalen van enthousiaste onderwijsmensen over nieuwigheden, ervaringen, lessons learned en hun persoonlijke inspiratie. Juist de veelheid aan verhalen gecombineerd met de mogelijkheid daar met bekenden en (nog) onbekenden over van gedachten te wisselen geeft een zeker emergent effect aan het evenement. Nog los van de gezelligheid en de bijpraatgelegenheden die zo'n conferentie biedt.

Met een 'emergent effect' bedoel ik, dat het geheel meer is dan de som van de delen. Door meerdere verhalen met elkaar te combineren ontstaat een beeld van wat er gaande is in het onderwijs. Ik probeer daar door mijn oogharen een paar beelden van te schetsen:

• Gepersonaliseerd leren wordt een serieuze ambitie
  Niets nieuws onder de zon. Maar na de piek van verwachtingen een paar jaar terug (flexibel onderwijs) lijkt het nu het dal van desillusie voorbij te zijn. Veel, zo niet de meeste scholen schrijven deze ambitie in strategische of onderwijsplannen. Wellicht nog even te vroeg!
  Er liggen hier nog grote uitdagingen voor het onderwijs, zoals Michael van de Wetering van Kennis in zijn presentatie over het Trendrapport 2016-2017 liet zien in een Strategic Technology Map (STM) (zie pagina 75 van het rapport). De meeste benodigde technologieën zijn gewoonweg nog niet beschikbaar.
  Het rapport is overigens een absolute aanrader!
• Elektronische leeromgevingen zijn weer in.
  Veel instellingen beschikken wel over een elo al is de implementatie bij veel instellingen blijven hangen in goede bedoelingen.
  Tijdens de conferentie waren er meerdere verhalen over selectie- en implementatietrajecten binnen de onderwijsinstellingen. Vanuit de ambitie naar meer gepersonaliseerd leren biedt een elo blijkbaar houvast om daar handen en voeten aan te geven. Visie op de rol van een elo in het onderwijs, standaardiseren en beperkt beginnen en vooral niet teveel vrijheden bij docenten en teams leggen lijken randvoorwaarden voor een succesvolle invoering. 
• Big Data
  Gartner gaf het al aan: "It's not about Big Data, it's about Big Questions". Business Intelligence (BI), student analytics, learning analytics. Er wordt al lang van gedroomd maar het lijkt er op dat de eerste stappen in die richting nu daadwerkelijk worden gezet. Het zal nog wel een tijd duren voor op basis van slimme algoritmes het personaliseerde leerplan wordt ondersteund en bijgestuurd. Hier zullen we nog wel over de piek van de verwachtingen en het dal van desillusie door moeten. 
• Professionalisering
  Ook al zo'n langlopend thema. In verschillende presentaties komt steeds weer terug dat het zo moeilijk is om docenten te laten professionaliseren op gebied van ICT in het onderwijs. Een aanpak bij ROC de Leijgraaf vind ik dan een prachtig voorbeeld hoe je daar roc-breed vorm aan kunt geven. Ondersteund door het Ixperium Expertisecentrum Leren met ICT van Marijke Kral (HAN) is ook in Oss een Ixperium geopend en zijn designteams aan de slag gegaan om het gebruik van ICT in het onderwijs vorm te geven. Learning by doing, zowel voor de docenten in de designteams als voor de organisatie zelf. 

Als je deze thema's naast elkaar zet, zit daar ook weer een samenhang in. Mooi dat bijna 1000 mensen in vanuit die samenhang weer stappen kunnen zetten in hun eigen organisatie. 

Privacy in het onderwijs op #cviov

Privacy is een belangrijk thema waar tegelijkertijd nog maar beperkt aandacht voor is binnen onderwijsinstellingen. Op de conferentie Onderwijsvernieuwing en ICT geven Job Vos en Erwin Bomas van Kennisnet er een presentatie over.

In 454 is de eed van Hippocratus ontstaan. In de eed belooft een arts dat hij de gegevens van zijn patiënt geheim houdt. Privacy is ook opgenomen in artikel 12 van de Universele Verklaring van de rechten van de mens. In 1983 is privacy pas in de Grondwet opgenomen. En de Wet op de Bescherming Persoonsgegevens dateert pas van 2001. In de kern komt privacy neer op 'your right to be left alone and to be in control of information about you'.

Bij privacy gaat het om gegevens die herleidbaar zijn tot een natuurlijk persoon. Privacybescherming geldt voor stelselmatig verwerken van gegevens, een studentadministratie bijvoorbeeld. Er is een belangrijke rol weggelegd voor de 'betrokkene' (data-subject), en tot en met 16 ook de ouders. Daarnaast is er de 'verantwoordelijke' voor de gegevensverwerking (directeur of CvB). Ook een leverancier van digitale systeem speelt een rol. Die moet bijvoorbeeld zorgen voor een goede beveiliging, al blijft de verantwoordelijkheid bij de verantwoordelijke. 

Een aantal vuistregels voor het hanteren van privacy:

• Er moet een doel zijn voor de gegevensverwerking, bijvoorbeeld het verzorgen van onderwijs. 
• De verwerking van gegevens moet in overeenstemming zijn met het doel. Je mag dus geen extra gegevens verzamelen, die niet bijdragen aan het doel. 
• Je mag de gegevens niet voor iets anders gebruiken. Je mag geen namenlijst doorgeven aan een bedrijf zodat die aanbiedingen kan doen aan leerlingen. 
• Er moet toestemming zijn. Voor veel zaken, zoals het leveren van gegevens aan DUO levert de wet al toestemming. In andere gevallen moeten studenten/ouders toestemming geven. 
• Er mogen niet meer gegevens opgeslagen worden dan nodig: data-minimalisatie. 
• Er moet sprake zijn van transparantie, er is een informatieplicht 

Deze maand besteedt Kennisnet extra aandacht aan privacy en internet. Er komt ook een privacyscan, een HoeZo over Recht en internet. 

Europese regelgeving

Vanuit Europa komt er een algemene verordening gegevensbescherming. Daarin wordt aandacht besteed aan de snelle technologische ontwikkelingen. Daarmee ontstaat een Europese bescherming: 'one continent, one law'.
Daarin staat onder andere dat er een 'clear affirmative action' van de betrokkene nodig is. Geen verborgen tekstjes of kleine lettertjes waar je met een vinkje toestemming voor geeft, zonder dat je daadwerkelijk weet waarvoor je eigenlijk toestemming geeft.
Het gaat er om dat de burger in control is. Hij krijgt dan ook het recht op het wissen van gegevens. Dat is wel betrekkelijk, als een student vraagt om zijn geboortedatum uit het administratiesysteem te verwijderen kan dat niet omdat de wet verplicht dat de geboortedatum moet worden geregistreerd. Als school heb je dat gegeven dus nodig. Andere gegevens moeten op verzoek dus verwijderd kunnen worden. Het verwijderen heeft ook betrekking op gegevens die aan derden zijn doorgegeven, ook op backups. Het recht van de burger kan dus veel consequenties hebben.

De regeling kent zware sancties, die kunnen oplopen tot 2% van de jaaromzet, voor bedrijven als Google of Facebook kan dat behoorlijk in de papieren lopen. 

Wat betekent dat voor scholen?
Scholen registreren en verwerken 'stelselmatig' gegevens. Daarbij moet je goed nadenken wat je daar verder mee doet. Eigenlijk mag je niet zomaar (zonder teostemming) een schoolgids uitbrengen met de namen van de kinderen in de klas. Een telefoonboom is ook niet vanzelfsprekend. Een namenlijst doorgeven aan een boekenhuis voor het leveren van leermiddelen kan weer wel (immers in belang van het verzorgen van onderwijs).

Erwin Bomas gaat in op 'privacy by design'.
Hij begint met een voorbeeld. Als je een fles drank koopt moet je je legitimeren om te laten zien dat je boven de 18 bent. Het tonen van een rijbewijs geeft echter veel meer informatie dan nodig. In feite is het tonen van een rijbewijs op zich al voldoende omdat je die alleen maar kunt hebben als je 18 bent. Daarom krijg je daar tegenwoordig vaak een beschermhoesje die bepaalde gegevens afschermt, als je je legitimeert.

In het onderwijs zijn er steeds meer datagedreven processen (cloud, big data, learning analytics). Daarnaast is er sprake van meer gepersonificeerd onderwijs. tegelijkertijd wordt er meer verantwoording gevraagd van de instelling. Die dingen botsen. 

Daarvoor is het Privacy by design opgezet op basis van een zevental uitgangspunten. 

Erwin neemt ons mee in een casestudie waarin via een portaal aan de leerling en ouder duidelijk maakt, welke gegevens door wie worden gebruikt. Zo zie je in een overzicht dat een uitgever over bepaalde gegevens beschikt. Als de ouder het kind naar een huiswerkbegeleider stuurt, kan die via het portaal toestemming vragen om bepaalde resultaten in te zien uit het leerling volgsysteem. Het is een projectie van de regelgeving op wat een school wellicht nodig zal hebben om het naar de studenten en ouders goed te regelen.

De discussie na de presentatie laat zien, dat er nog veel uitdagingen liggen voor instellingen om zaken goed te regelen. Sambo-ict / Kennisnet staat een online leergang over privacy in het onderwijs. 

CVI-conferentie, epiloog: een nieuwe wind door het MBO?

Het zit er weer op, de 'ik weet niet hoeveelste' CVI-conferentie voor Onderwijsvernieuwing: Samen naar de Top. Het is altijd een intensief maar bijzonder leerzaam en leuk gebeuren.

Ik vind het altijd interessant om achteraf een beetje 'door mijn oogharen' terug te kijken naar de conferentie. Wat viel op? Wat zijn de trends? Wat dat betreft kan ik niet anders dan constateren dat er een nieuwe wind begint te waaien door het MBO.

De onderwijssector wordt al een tijd geplaagd door allerlei negatieve berichten. Deels terecht, grotendeels onterecht. Elk incident leidt tot een kramp. Die komt voort uit een redenering, dat het óf niet goed geregeld is en er dus meer regels nodig zijn die vervolgens weer moeten worden gecontroleerd, óf dat bestaande regels niet goed genoeg gecontroleerd wordt wat ook weer leidt tot meer controle. Het is bijna ondoenlijk om aan al die regels te kunnen voldoen nog los van het feit dat het controle- en verantwoordingsapparaat veel energie kost die aan het onderwijs wordt onttrokken.

Wat me vooral intrigeert is een  nieuwe benadering van het organiseren van onderwijs. Minder vanuit en behoefte aan control, vanuit het willen 'regelen' van zaken maar juist meer vanuit het zelforganiserend vermogen van de basiselementen van een onderwijsinstelling: de teams. Dat vraagt om een andere visie op onderwijs organiseren, andere veranderingstrajecten, andere sturingsmodellen. Dat bleek al uit de keynote van Alex Peltekian, uit verschillende andere presentaties maar ook met name uit de verdiepingssessie Route 66.
Er is behoefte aan een nieuwe wind, er lijkt nu momentum te ontstaan. Mooi! Benieuwd of deze ontwikkeling zich doorzet naar de Managementconferentie volgend jaar!

Route 66: veranderen met visie en lef.

(Dit verhaal is ook gepubliceerd op de CVI-blog)

Mark Vlasblom van ROC Flevoland (& ROC van Amsterdam) organiseerde een verdiepingssessie 'Route 66'. Het is een verandertraject dat door een aantal directeuren waaronder Mark nu anderhalf jaar geleden is ingezet om nu eens te veranderen vanuit een heel ander perspectief dan vanuit een 'noodzaak om te bezuinigen' of een 'van buitenaf opgelegde verandering'. De naam Route 66 is gebaseerd op het feit dat betrokken directeuren allemaal geboren waren in 1966.
(Persoonlijke noot: Wellicht zou een andere invulling van de metafoor kunnen zijn dat Route 66 van de ene kant naar de andere kant (van het oosten naar het westen - of andersom natuurlijk) van de USA loopt.)

Na afloop van een aantal eerste brainstorms heeft de groep een presentatie gegeven aan de Raad van Bestuur in de vorm van een aantal beelden met muziek die die beelden ondersteunde. Kern van het verhaal was het neerleggen van de verantwoordelijkheid op de plek waar die thuishoorde: bij de 'cellen' waar het onderwijs wordt verzorgd (de teams). Sturen op basis van vertrouwen vanuit een grote mate van zelforganisatie.

Vanuit die behoefte is een verandertraject in gang gezet dat is gebaseerd op het boek Theory U van Otto Scharmer. Kort gezegd komt die theorie er op neer dat we nou eens niet meteen bij elk probleem onmiddellijk een oplossing moeten bedenken maar eens de tijd moeten nemen en via een aantal stappen in een omweg (in een u-bocht) naar veel meer structurele oplossingen moeten kijken.
In de verschillende stappen, die je als team (of groep betrokkenen) doorloopt gaat het om het echt luisteren naar elkaar zonder meteen te oordelen ('voice of judgement') of  te redeneren vanuit de beren op de weg ('voice of cynism'). Onder in de U-bocht gaat het om het leren omgaan met de eigen angsten ('voice of fear'). Dat vereist veel vertrouwen en geborgenheid in een groep. Pas dan kan er toegewerkt worden naar structurele oplossingen. Ook daar gaat het vooral om het onderling vertrouwen. Oplossingen moeten ook niet worden gezocht in grootschalige oplossingen. Mark vergeleek het met een bloemkool: 'als je een roosje van een bloemkool afhaalt, heb je nog steeds dezelfde vorm als van een hele bloemkool'.

Vervolgens gaf Mark veel voorbeelden en verhalen over de weg die zij sindsdien hebben gevolgd. Zij hebben zich laten inspireren door andere, excellente bedrijven, op zoek naar hun succes. Kernpunten, die daaruit gehaald werden, waren onder meer: 'geen concessies wat betreft het werken met alleen goede mensen', 'persoonlijk aandacht voor wat mensen echt bezighoudt' en 'stimuleren van persoonlijke ontwikkeling'. Het klinkt eigenlijk vreemd om met een team een paar uur te gaan zingen of juist dansen. Maar daaruit blijkt dan enorm veel energie te ontstaan waarmee een groep vooruit kan.

In de laatste drie kwartier werd de groep gevraagd om op basis van een heel eenvoudige techniek met elkaar in gesprek te gaan. Het ging hierbij om de techniek van de 'talking stick', de manier waarop Indianen met elkaar in debat gingen. Iemand, die wil spreken, neemt de talking stick, een voorwerp met een grote symbolische waarde. Het voorwerp vraagt om respect, dat betekent ook dat wat je wilt zeggen, de moeite waard moet zijn. Dat net alleen, uit respect voor de ander, herhaal je eerst de essentie van wat de vorige spreker net heeft gezegd. Dat kan alleen als je echt goed luistert.
Het duurde een hele tijd, voordat iemand genoeg moed had verzameld de 'talking stick' op te pakken en iets met de groep te delen. Soms was het minuten lang stil, vooral aan het begin. Later kwamen steeds meer mensen er toe hun bewondering, hun intenties of hun twijfels uit te spreken. Naar iedereen werd geluisterd.

Het vereist visie én lef om op deze manier veranderingen te willen en durven aanpakken. Het is een inspirerend verhaal dat om verdieping en verbreding vraagt. Voor mij geeft het verhaal stof tot nadenken, om zeker nog eens bij stil te staan.

Voorbereiden op een conferentie, hoe doe je dat?

(Ook geplaatst op de CVI-blog)

Voorbereiden op een conferentie?
Als je het druk hebt: dan doe je dat helemaal niet of op het laatste moment! En dan maakt het nog verschil of je als presentator gaat of gewoon als bezoeker.

Twee presentaties
Dit keer geef ik twee presentaties. De eerste (ronde 3, 15:40 in Papendal 11) is een presentatie samen met Jan Kees Meindersma van Kennisnet over de 'Beelden op Flexibel Onderwijs', het Kennisnetboekje waarin ik samen met een aantal andere auteurs verschillende aspecten van flexibel onderwijs in kaart heb gebracht. Dat wordt een open presentatie met bevindingen uit het boekje en een aantal stellingen.

De tweede presentatie (ronde 4, 17:00 in CIOS 2.10) gaat over het flexibiliseren bij het Hoornbeeck College. Samen met Jan Pleizier van het Hoornbeeck College en David Dekker van Educus hebben we het verhaal al eerder over het voetlicht gebracht. Nu een en ander bij het Hoornbeeck live is gegaan willen we het in de praktijk laten zien. Dat wordt nog spannend, morgen wordt een kopie van de productieomgeving gemaakt waarin woensdag laten zien hoe enkele fictieve studenten en loopbaanbegeleiders het keuzetraject doormaken.
Als er uit dat project iets duidelijk is geworden dan is het wel dat een onderwijscatalogus veel mogelijk maakt maar tegelijkertijd een moeilijk grijpbaar concept is.

Bloggen 
Al een paar jaar op rij ben ik één van de conferentiebloggers. Dat is ontzettend leuk om te doen maar schept ook verplichtingen. Veel presentatie bezoeken en tussendoor dingen uitwerken. Daar staat tegenover dat ik ook bij een presentatie binnen mag die eigenlijk al vol zit. En verder een eigen 'blog-o-sphere', een ruimte waar we ons als blogger even kunnen onttrekken aan de hectiek van de conferentie om in alle rust te 'werken'.

En verder...
Een conferentie als dit is altijd erg leuk om te doen,al is het maar omdat je weer eens kunt bijpraten met een hele hoop mensen. Wat dat betreft is mijn balboekje alweer aardig gevuld! En verder laat ik me verrassen, zelfs met waar ik slaap woensdagnacht. Ik kan me niet meer herinneren of ik nu een hotel hebt geboekt of niet. Een dezer dagen eens opzoeken of ik dat wel gedaan heb...